Phân tích & Bình luận

Hai góc nhìn về vỉa hè

Hai góc nhìn về vỉa hè

Ở một góc phố, lúc 5 giờ sáng, vỉa hè là nơi gặp gỡ của những người muốn hưởng sự thoáng đãng của khí trời, sau đó là nơi phục vụ bữa sáng và cà phê; rồi đến lúc người ta chen chúc nhau trong giờ ăn trưa; khi chiều về thì là nơi mọi người ngồi nghỉ, ngắm phố hoặc mua bán. Đó cũng là nét văn hóa của vỉa hè ở TPHCM.

Thói quen buôn bán, đậu xe trên vỉa hè có thể làm xấu cảnh quan đô thị nhưng cũng có thể trở thành di sản văn hóa phi vật thể của TPHCM, tùy thuộc vào cách nhìn nhận và quản lý của chính quyền thành phố.

Vỉa hè ở Phú Mỹ Hưng - nơi không có người nghèo

Phú Mỹ Hưng được nhiều người nhìn nhận là một đô thị đẹp nhờ đường phố sạch sẽ, vỉa hè thông thoáng. Theo ông Triệu Quang Hà, một cư dân ở đây, bất kỳ một hành vi vi phạm nào liên quan đến việc sử dụng lòng đường, vỉa hè đều nhanh chóng bị lực lượng chức năng phát hiện và xử lý nghiêm.

Để làm được điều đó, Phú Mỹ Hưng đã thành lập đội bảo vệ trật tự đô thị với khoảng 650 người thường xuyên tuần tra khắp các tuyến đường trong khu đô thị. Cho nên, ông Hứa Ngọc Thuận, Phó chủ tịch UBND TPHCM, từng cho rằng cách làm của Phú Mỹ Hưng là một bài học trong quản lý đô thị, nhất là việc lập lại trật tự lòng, lề đường cho các quận nội thành.

Vì thực tế, hiện tượng lấn chiếm không gian công cộng vỉa hè ở các quận nội thành, nhất là khu vực trung tâm Sài Gòn và Chợ Lớn diễn ra khá phổ biến. Ngay cả vỉa hè của một số tuyến đường thuộc khu vực lõi trung tâm - trái tim của thành phố như Nguyễn Huệ, Lê Lợi… cũng bị tận dụng làm bãi giữ xe, trong khi phần lớn vỉa hè của các tuyến đường ở khu vực Chợ Lớn thì bị lấn chiếm để buôn bán.

07-daa57cc6624b2edef3ee6f05f6c451d6.jpg

Kết quả nghiên cứu của PGS. Annette Kim, trường Hành chính công Sol Price thuộc Đại học Nam California(*), vừa công bố cho thấy có đến 40,7% diện tích vỉa hè ở khu vực Sài Gòn được sử dụng làm bãi đậu xe, 23,3% buôn bán, 18,9% cửa hàng, 12,1% ăn uống và 4,9% dịch vụ. Trong khi đó, ở Chợ Lớn, diện tích vỉa hè được sử dụng nhiều nhất cho hoạt động buôn bán - đến 51,7%, đậu xe 23%, cửa hàng 19,1%, ăn uống 5,3% và dịch vụ 0,9%. (Số liệu này gồm cả phần diện tích được tính hai lần - địa điểm ăn uống kiêm buôn bán).

Điều đó cho thấy công tác lập lại trật tự đô thị tạo mỹ quan đô thị - xóa bỏ hàng rong, xử lý việc lấn chiếm vỉa hè - của chính quyền TPHCM trong thời gian qua chưa hiệu quả. Vì sao?

Có nhiều lý do như: người nhập cư vào thành phố mưu sinh trên vỉa hè quá đông; chính quyền địa phương thiếu nhân lực; việc xử phạt chưa nghiêm, chưa công bằng (các nhà hàng, quán nhậu thường ít bị xử lý hơn người bán hàng rong); thành phố thiếu bãi đậu xe…

Thực tế, để trả lại chức năng phục vụ người đi bộ của vỉa hè, nhiều giải pháp cũng đã được các chuyên gia đề xuất với chính quyền TPHCM. Như tại hội thảo về quản lý và sử dụng vỉa hè cách đây chưa lâu có ý kiến cho rằng cần phải thành lập cảnh sát đô thị, đầu tư bãi giữ xe, đánh thuế thật cao vào các địa điểm kinh doanh có sử dụng vỉa hè... Thậm chí có thể làm theo cách của Phú Mỹ Hưng, đó là tăng cường lực lượng quản lý đô thị, xử phạt nghiêm minh các trường hợp vi phạm.

Tuy nhiên, từ cuộc sống cho thấy đô thị TPHCM đang “cưu mang” hàng chục ngàn người dân nghèo, thu nhập thấp, sống nhờ vào vỉa hè. Và, chính quyền cũng thấy là, buôn bán vỉa hè phù hợp với nhu cầu ăn uống, mua sắm của phần lớn người dân lao động, sinh viên... - một bộ phận không thể thiếu của đời sống kinh tế đô thị.

Theo PGS. Annette Kim, nếu không muốn đẩy người nghèo ra khỏi đô thị như Phú Mỹ Hưng (không có dân nghèo) thì cách tốt nhất là chấp nhận và xem “kinh tế vỉa hè” là một bộ phận không thể tách rời của nền kinh tế đô thị.

Sắc thái đô thị riêng

Bà Kim cho biết, bà đến TPHCM lần đầu là năm 1996, khi tham gia dự án quy hoạch khu Nam Sài Gòn. “Từ đó đến nay thành phố có nhiều thay đổi nhưng nét văn hóa kinh tế vỉa hè thì vẫn còn nguyên vẹn. “Theo tôi, đây là một đặc điểm, một nét văn hóa và là một tài sản lớn của TPHCM cần được duy trì”, bà nói.

Nghiên cứu của bà Kim về không gian vỉa hè ở Sài Gòn và Chợ Lớn cho thấy có rất nhiều người cùng chia sẻ (sử dụng) không gian vỉa hè cho những hoạt động khác nhau, vào những thời điểm khác nhau. Như ở một góc phố, lúc 5 giờ sáng, vỉa hè là nơi gặp gỡ của những người muốn hưởng sự thoáng đãng của khí trời, sau đó là nơi phục vụ bữa sáng và cà phê; rồi đến lúc người ta chen chúc nhau trong giờ ăn trưa; khi chiều về thì là nơi mọi người ngồi nghỉ, ngắm phố hoặc mua bán.

Nhưng vỉa hè có chức năng chính là phục vụ người đi bộ, giờ nó được sử dụng đa chức năng, vậy thì đâu là phương thức để phối hợp hài hòa các chức năng đó?

Theo GS. Jose A. Gomez Ibanez, giảng dạy về quy hoạch đô thị và chính sách công tại Đại học Harvard, ở các đô thị lớn trên thế giới thường có sự tranh giành quyền sử dụng các không gian công cộng như vỉa hè giữa các nhóm người nhập cư.

Tuy nhiên, điều khác biệt ở TPHCM, theo bà Kim, đó là sự phối hợp giữa các bên liên quan trong việc sử dụng vỉa hè rất tốt. Hầu hết những người bán hàng rong chia sẻ rằng, các cửa tiệm thường giúp đỡ họ, cho họ dùng điện nước miễn phí và gửi đồ qua đêm. Lý do là vì mọi người hiểu rằng những người bán hàng rong cần phải kiếm sống. Thậm chí các cửa tiệm cũng coi những gánh hàng rong là phần bổ sung cho dịch vụ của họ, ví dụ các nhà hàng thì phục vụ đồ ăn còn cà phê được bán trên vỉa hè.

Có trường hợp những người bán hàng rong cũng hợp tác với nhau như có bà bán hủ tiếu, bà bán nước và bà bán kẹo góp chung tiền mua bàn ghế nhựa và linh động về chuyện khách ngồi ở đâu. Theo bà Kim, tất cả sinh hoạt trên vỉa hè, bao gồm cả buôn bán, chỉ chiếm 10-40% không gian, còn để lại khá nhiều chỗ trống cho người đi bộ. Trong khi đó, hoạt động chiếm nhiều không gian nhất là giữ xe máy.

Vì vậy, bà Kim cho rằng, không gian đô thị sống động ở vỉa hè TPHCM có nhiều điều để chia sẻ cho các thành phố khác trên thế giới. “Vỉa hè ở TPHCM còn dạy cho các nhà quy hoạch về chiều thời gian trong quy hoạch không gian công cộng, vốn cho phép sự linh hoạt và chia sẻ không gian, đặc biệt ở những thành phố chật chội”, bà Kim nói.

Cho nên, làm thế nào tận dụng vỉa hè để vừa tạo điều kiện cho những người buôn bán nhỏ kiếm sống, vừa đảm bảo được mỹ quan đô thị và các hoạt động văn hóa - cộng đồng mới là câu hỏi được đặt ra trong công tác quản lý vỉa hè của TPHCM. Tất nhiên, không phải tất cả các vỉa hè đều cho phép hoạt động buôn bán; nhưng theo bà Kim, đối với vỉa hè ở khu vực Sài Gòn và Chợ Lớn, chính quyền TPHCM nên có quy hoạch, tạo lập những tuyến đường đi bộ có hoạt động buôn bán, ăn uống trên vỉa hè để thu hút khách du lịch.

Thật vậy, trong nghiên cứu về không gian vỉa hè Sài Gòn - Chợ Lớn của PGS. Annette Kim có phỏng vấn các nhóm du khách về cảm nhận của họ đối với không gian vỉa hè của TPHCM. Kết quả có du khách, nói: “Đó là thiên đường thức ăn ngon. Rất nhiều người ăn hàng trên phố, nghỉ ngơi hay tổ chức cả tiệc sinh nhật. Có vẻ như họ tận hưởng sự tự do vậy”. Một du khách khác chia sẻ: “Tôi chạnh lòng khi hình dung TPHCM sẽ phát triển giống các thành phố của Nhật trong nhiều thập niên tới”.

(*) Sau ba năm lăn lộn trên các con đường của sáu phường ở khu vực Sài Gòn và Chợ Lớn để tìm hiểu về không gian (sống) vỉa hè TPHCM, nhóm nghiên cứu của PGS. Annette Kim, trường Hành chính công Sol Price thuộc Đại học Nam California đã quan sát, nghiên cứu, phỏng vấn gần 300 người bán hàng rong cũng như ghi lại hàng ngàn hoạt động trên vỉa hè vào các thời điểm khác nhau trong ngày...

Quang Chung -Theo Thesaigontimes

Bình luận

Processing...